Wanneer de zon ondergaat, komt de natuur tot leven.

Wanneer de zon ondergaat, komt de natuur tot leven. Bladeren ritselen, nachtdieren gaan op pad en duizenden insecten zoeken voedsel of een partner. De nacht is een essentieel onderdeel van het leven op aarde — maar door onze massale verlichting wordt het op veel plekken nooit meer écht donker. Dat noemen we lichtvervuiling. In deze blog duiken we in de effecten van lichtvervuiling op het ecosysteem.

Dieren in de war

Voor veel dieren bepaalt het ritme van licht en donker wanneer ze eten, rusten, broeden of zich verplaatsen. Nachtelijk kunstlicht doorbreekt dit patroon en beïnvloedt het gedrag van dieren op verschillende manieren. Sommige dieren worden juist door licht aangetrokken, terwijl anderen het vermijden.

Uit studies blijkt bijvoorbeeld dat vogels zoals koolmezen, merels en duiven ’s nachts actiever zijn in verlichte gebieden en daardoor minder slapen. Ook beginnen ze eerder op de dag en vroeger in het seizoen te zingen, en leggen sommige soorten, zoals pimpelmezen en koolmezen, hun eieren dagen eerder dan normaal wanneer hun nestomgeving wordt verlicht.

Nachtelijke verlichting heeft ook effect op amfibieën en insecten. Sommige kikkersoorten kwaken minder onder invloed van kunstlicht, wat hun kansen op succesvolle paring verkleint. Padden blijken minder actief te zijn en paren minder vaak in verlichte omstandigheden, waardoor minder eitjes bevrucht worden.

Ook bij insecten zijn de effecten diepgaand. Nachtvlinders raken door nachtelijk kunstlicht in de war omdat ze zich normaal oriënteren op het licht van de maan. Als nachtvlinders in de buurt van een lamp vliegen, proberen ze hun lichaam ten opzichte van dat licht te positioneren, waardoor ze eindeloos blijven cirkelen. Hierdoor raken ze uitgeput en worden ze een gemakkelijke prooi voor roofdieren. Wetenschappelijke literatuur bevestigt dat nachtelijk kunstlicht populaties van insecten zoals rupsen en nachtvlinders sterk kan doen afnemen.

Trekvogels raken gedesoriënteerd door felle verlichting van bijvoorbeeld boortorens, kantoorcomplexen of sportvelden. Door deze lichtvervuiling kunnen zij zich moeilijker oriënteren op het maanlicht en blijven in sommige gevallen langdurig bij lichtbronnen rondcirkelen, waardoor ze uitgeput raken.

Sommige zoogdieren, zoals egels en muizen, proberen licht helemaal te vermijden. Omdat we steeds meer gaan verlichten, wordt het leefgebied van deze zoogdieren steeds kleiner en raakt versnipperd. Hierdoor gaan voedselroutes of veilige doorgangen verloren. Ook vleermuizen reageren verschillend op kunstlicht: Sommige vleermuissoorten mijden verlichte zones volledig, waardoor delen van hun leefgebied onbruikbaar worden.

Wat opvallend is: Verlichting verstoort veel diersoorten al bij lage lichtsterktes. Nachtelijke ecosystemen zijn erg gevoelig voor verlichting, ook minimale hoeveelheden kunstlicht.

Het ritme van de natuur

Planten lijken misschien minder gevoelig voor lichtvervuiling dan dieren, maar ook zij leven volgens een strak ritme van licht en donker. Dat ritme bepaalt wanneer ze groeien, bloeien, bladeren vormen of juist loslaten. Door te veel verlichting raakt ook hun levenscyclus uit balans.

In verlichte gebieden beginnen bomen en struiken vaak eerder in het voorjaar uit te lopen. Ze krijgen sneller bladeren, simpelweg omdat het extra licht hun systeem doet denken dat de dag langer is dan hij werkelijk is. Dat kan ervoor zorgen dat planten kwetsbaarder worden voor late vorst, omdat ze minder tijd hebben om zich hierop voor te bereiden.

In de herfst gebeurt eigenlijk het omgekeerde. Door aanhoudend kunstlicht in de nacht blijven veel bomen langer groen en stellen ze het afwerpen van hun bladeren uit. Dat betekent dat ze korter de tijd hebben om zich klaar te maken voor de winter en reserves op te bouwen. Hierdoor lopen ze een groter risico op schade door kou en droogte in de winterperiode.

Onderzoek laat zien dat in felverlichte gebieden minder verschillende plantensoorten voorkomen. Vooral zeldzame soorten lijken moeite te hebben met kunstmatig licht, waardoor ze langzaam uit een gebied kunnen verdwijnen. Dit verlies aan plantendiversiteit heeft vervolgens gevolgen voor dieren die afhankelijk zijn van bepaalde planten voor voedsel, nestgelegenheid of beschutting.

Verlichting en het ecosysteem

Zoals je hebt gelezen, heeft nachtelijk kunstlicht effect op het ritme van planten en dieren. Dat gaat verder dan individuele soorten maar werkt door op het grotere geheel. Soorten die ’s nachts actief zijn, zoals nachtvlinders, spelen een belangrijke rol in bestuiving en vormen voedsel voor vogels en vleermuizen. Als hun aantallen dalen door lichtvervuiling, raakt niet alleen hun eigen voortbestaan bedreigd, maar ook dat van de soorten die van hen afhankelijk zijn.

Lichtvervuiling vormt nieuwe barrières in het landschap die sommige diersoorten compleet vermijden. Tegelijkertijd zijn er andere diersoorten die juist door licht worden aangetrokken en daar onnatuurlijk lang blijven hangen. Daardoor veranderen voedselketens en verschuiven de verhoudingen tussen soorten.

Op deze manier tast lichtvervuiling het natuurlijke evenwicht in ecosystemen aan. Na verloop van tijd kan dat leiden tot minder soorten, kwetsbaardere natuurgebieden en een landschap dat steeds minder in staat is om zichzelf in stand te houden. Het is een sluipend proces, maar wel één dat we kunnen keren als we bewuster omgaan met hoe en waar we licht gebruiken.